Wat zijn psychosen en schizofrenie?

Bij een psychose heb je een ander besef van de werkelijkheid dan de mensen om je heen. Het kan zijn dat je hallucinaties hebt: je neemt dingen waar die een ander niet waarneemt. Je kunt last hebben van wanen: een waan is een gedachte die je zelf als werkelijkheid beschouwt, maar die in de ogen van de meeste anderen niet klopt. Of je kunt verward zijn omdat je zoveel gedachten tegelijk hebt, dat je ze niet meer op orde krijgt.

Iedereen hoort weleens een stem of ziet iets wat er eigenlijk niet is. Wanneer de stemmen en beelden in jouw beleving echt zijn kan er sprake zijn van hallucinaties. Ook kan je het gevoel hebben constant achtervolgd te worden of ben je ervan overtuigd dat iedereen tegen je is. Dit worden wanen genoemd.

Wanneer je geen contact meer hebt met de werkelijkheid of wanneer de werkelijkheid verstoord wordt door hallucinaties of wanen dan gaat het om een psychose. Dat betekent niet gelijk dat iemand die een psychose heeft ook schizofrenie heeft. Pas als de psychose lang duurt of vaak terugkomt en je in de tussentijd niet meer goed kunt functioneren spreken we van schizofrenie.

Iemand met schizofrenie kan dus hallucinaties hebben en wanen (positieve symptomen) maar ook lange tijd somber zijn, belangstelling voor dagelijkse dingen verliezen en minder gevoelens tonen (negatieve symptomen). Bij de eerste kenmerken gaat het om verschijnselen die er niet horen te zijn en bij de tweede kenmerken gaat het om het onbreken van verschijnselen zoals emoties.

Vaak heb je zelf niet direct in de gaten dat je een psychose hebt maar jouw omgeving (vrienden en familie) zal dit wel opmerken.
In Nederland lijden circa 100.000 mensen aan schizofrenie. De eerste psychose treedt bij mannen meestal op in de leeftijd van 16 tot 26 jaar. De eerste psychose komt bij vrouwen vaak op latere leeftijd. Verreweg de meeste mensen die hier gevoelig voor zijn maken meerdere psychotische perioden door. Deze kunnen binnen enkele weken of met tussenpozen van jaren optreden.

Schizofrenie is goed te behandelen. Hoe eerder de juiste diagnose is gesteld en de behandeling begint, hoe sneller gewerkt kan worden aan herstel zodat het dagelijks leven weer opgepakt kan worden.

De verschijnselen van psychosen en schizofrenie

Bij een psychose ervaar je de werkelijkheid anders dan anderen. Je hebt last van

hallucinaties, wanen of verwardheid.

Hallucinaties: je neemt dingen waar die anderen niet ervaren.

  • Je hoort stemmen. Bijvoorbeeld stemmen die je opdrachten geven, of die commentaar hebben op wat je doet.

  • Je voelt sensaties in of aan je lichaam.

  • Je ziet, ruikt of proeft dingen die een ander niet waarneemt.

Wanen: je hebt gedachten die op anderen bizar overkomen.

  • Je denkt dat je achtervolgd of bespioneerd wordt.

  • Je denkt dat je iemand anders bent (bijvoorbeeld Jezus) of een speciale opdracht hebt de wereld te redden

  • Je denkt dat anderen je gedachten kunnen lezen of sturen, of dat je bezeten bent

Verwarring

  • Je hebt veel gedachten en denkt zo snel dat je ze niet meer kunt ordenen

  • Je kunt niet meer nadenken en komt tot niets meer

  • Je komt niet uit je woorden, of anderen kunnen je niet volgen

Bij schizofrenie heb je vaak wat langere tijd last van een aantal klachten. De psychotische verschijnselen, die eenmalig of vaker kunnen optreden, worden positieve symptomen genoemd. Het zijn klachten die je niet had en nu wel. Er kunnen ook vaardigheden zijn die je eerst wel had maar die je door schizofrenie steeds meer kwijt raakt. Dat noemen we negatieve symptomen.

  • Je bent bijvoorbeeld altijd moe en voelt je leeg en lusteloos.

  • Je kunt langzamer worden in denken en in bewegen; concentreren wordt dan vaak moeilijk.

  • Je geeft minder uiting aan emoties, en soms voel je ze ook minder.

  • Het kan zijn dat de omgang met anderen moeilijker wordt.

  • Het kost vaak steeds meer moeite om jezelf en je woonruimte goed te verzorgen.

De gevolgen van psychosen en schizofrenie

Psychosen wijzen op een ernstige situatie waarvoor behandeling nodig is. Bij sommige mensen blijft het beperkt tot één psychose, anderen krijgen meerdere psychoses en soms hebben mensen lange tijd achter elkaar of zelfs hun leven lang psychotische klachten. Het aantal psychosen en de duur van de psychose hangen meestal samen met de impact die het op het leven heeft. Lange duur gaat meestal samen met negatieve symptomen: het verminderen van de normale vaardigheden.

De gevolgen van schizofrenie verschillen van persoon tot persoon. Met goede behandeling en aandacht voor rehabilitatie en herstel is vaak veel winst is te boeken. Misschien blijf je gevoelig voor psychosen en moet je (langdurig) medicatie gebruiken; investeren in een gezonde leefstijl, goede behandeling van bijkomende problemen en goede ondersteuning kunnen helpen om een zo normaal mogelijk leven te leiden.

Het beloop van psychosen en schizofrenie

Psychotische kwetsbaarheid bestaat in verschillende gradaties. Het is moeilijk om voorspellende uitspraken te doen, het kan bij iedereen anders gaan. Bij sommige mensen blijft het bij die ene psychose, een aantal mensen is hierna toch in meer of mindere mate gevoelig voor psychoses. Door goede behandeling probeer je de (kwetsbaarheid voor) psychotische klachten te onderdrukken en je eigen weg te vinden in het hanteren van eventuele beperkingen. Je probeert het gewone leven zo goed mogelijk volgens je eigen wensen vorm te geven. Veel mensen herstellen in meer of mindere mate. Een beperkte groep houdt (soms ernstige) klachten.

Behandeling en advies bij psychosen en schizofrenie

Veel mensen met psychosen en schizofrenie worden behandeld of begeleid terwijl ze thuis wonen. Soms is het nodig dat je voor behandeling wordt opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis of een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis.

Voorlichting

Elke behandeling begint met goede voorlichting over schizofrenie of psychosen, de gevolgen en de mogelijke behandeling.

Medicijnen

Psychosen behandel je met medicijnen: antipsychotica. De psychiater zoekt het antipsychoticum dat past bij de klachten en bij de persoon. Soms is dit in één keer goed, soms moet ook een ander middel worden geprobeerd. Het duurt vaak even voor ze het gewenste effect hebben. Antipsychotica bestrijden de symptomen van de psychose en ze helpen om nieuwe psychosen te voorkomen. De psychiater bekijkt samen met de cliënt hoe lang hij de medicatie moet gebruiken en wanneer het verantwoord is om te stoppen.

Naast de gewenste werking kunnen antipsychotica ook bijwerkingen hebben. Bij het uitzoeken van de passende medicatie probeert de arts of psychiater deze bijwerkingen zoveel mogelijk te beperken. Het is belangrijk dat je hierover goed in gesprek bent met je behandelaar. De twee belangrijkste bijwerkingen zijn: motorische bijwerkingen (stijfheid, trillen, problemen met bewegen) en invloed op de stofwisseling. Voor de motorische bijwerkingen schrijft de psychiater soms extra medicijnen voor. Om stofwisselingsproblemen (overgewicht, diabetes en hart en vaatziekten) tegen te gaan is het volgen van een gezonde leefstijl erg belangrijk. Matig met eten, goed bewegen, niet teveel vet, zout of suiker. Leefstijl is een belangrijk onderdeel van de behandeling.

Een gezonde leefstijl dat wil zeggen voldoende bewegen en opletten op wat je eet is voor iedereen belangrijk. Voor mensen die antipsychotica moeten gebruiken is het extra belangrijk omdat de medicijnen de risico’s op overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten vergroten.

Psychologische behandeling

Bij cognitieve gedragstherapie leer je om gedachten die ongewenste emoties en gedrag in de hand werken, te vervangen door helpende gedachten. Dit zijn gedachten die echt waar zijn en die je helpen je zo te voelen en zo te handelen als je graag wilt. Cognitieve gedragstherapie kan als ondersteuning van behandeling met medicijnen gegeven worden om wanen en psychotische gedachten beter te hanteren. Het doel is dat je minder lijdensdruk ervaart door deze therapie.

Herstel inclusief rouw, acceptatie en vroege signalering

Naast de behandeling die gericht is op het onderdrukken of hanteerbaar maken van de psychosen (met medicatie), is het belangrijk om vanaf het begin van de behandeling te kijken op welke manier je kunt werken aan het herstel van ziekte , persoon en rollen en wat je wensen hierbij zijn. Hierbij werk je ook aan verwerking en acceptatie van het leven met een psychotische kwetsbaarheid en ben je bezig om weer zelf de controle over het leven ter hand te nemen en te zien welke vaardigheden en rollen je kunt oppakken en versterken. Samen met een hulpverlener formuleer je haalbare doelen om zoveel mogelijk de regie over je eigen leven terug te krijgen. De behandelaar maakt in samenspraak met de cliënt een signalerings- en terugval preventieplan. Hiermee krijg je meer inzicht en controle over je eigen kwetsbaarheid en krachten. Zo probeer je verergering van de klachten te voorkomen.

Sociaal psychiatrische behandeling

Mensen met psychosen en schizofrenie worden vaak begeleid door medewerkers van FACT. FACT staat voor Function Assertive Community Treatment, oftewel actieve wijkteams met meerdere disciplines (van verpleegkundige tot psychiater), die mensen met ernstige psychiatrische problemen ondersteunen, begeleiden en behandelen. De begeleiding kan weinig frequent zijn als er geen bijzonderheden zijn, maar als het nodig is kan de begeleiding ook intensief zijn. Meestal vind de behandeling in de eigen woonomgeving plaats, maar ook (korte) opname is soms noodzakelijk. Ook bij opname blijft het FACTteam contact houden.

Bij mensen die een antipsychoticum krijgen voorgeschreven is het belangrijk om te letten op de risico’s op overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten. De psychiater (en soms de huisarts) en een verpleegkundige (meestal vanuit het FACTteam) houden de vinger aan de pols, en de verpleegkundige begeleidt bij het verbeteren of volhouden van een gezonde leefstijl.

De trajectbegeleider maakt onderdeel van het FACT team uit en onderzoekt samen met de cliënt de wensen op het gebied van daginvulling, scholing en werkzaamheden. De wens van de cliënt is het uitgangspunt en waar nodig kan met behulp van de trajectbegeleider werk, school of andere dag invulling opgepakt worden.

Samenwerking met de naasten is een ander belangrijk thema in de behandeling. Zodra je in zorg komt, wordt er besproken wie belangrijk zijn in je leven en wie er eventueel bij de behandeling betrokken kan worden. Je hebt hierin zelf de regie. Wij weten uit ervaring dat voorlichting geven aan familieleden en samenwerken met familieleden kan helpen om hun welzijn en dat van de cliënt te verbeteren.

eHealth behandeling

De behandeling wordt binnen Mediant vaak ondersteund met eHealth. Als cliënt kun je een deel van de behandeling via internet volgen. Voor mensen met psychoses gebruikt Mediant onder meer de modules “gezond bewegen” en “gezonde voeding”. Naast eHealthmodules via internet worden bij Mediant ook Apps gebruikt. De App 5G wordt bijvoorbeeld gebruikt bij cognitieve gedragstherapie. Deze App is gratis te downloaden in de App Store of in de Google Play Store.

Tips

  • Er zijn meer mensen die stemmen horen. Als je vaak last hebt van stemmen, als ze heftiger of dwingender worden, is het belangrijk er met iemand over te praten.

  • Als je cannabis of andere drugs gebruikt om je niet zo naar te voelen, is het verstandig om hulp te zoeken en te proberen hiermee te stoppen.

  • Als je kunt aanvaarden dat je gevoelig bent voor psychoses, kun je alert zijn op vroege signalen en op tijd hulp inschakelen. Hiervoor maken we samen met de cliënt een signaleringsplan.

  • Neem je medicatie in zoals voorgeschreven. Overleg altijd met je arts of psychiater als je wilt afwijken.

  • Een regelmatig dagritme, met voldoende rust en weinig spanning verbetert je weerstand tegen psychosen.

  • Als een naaste een psychose doormaakt, probeer dan te begrijpen wat die ervaart.

  • Het heeft geen zin om met iemand met een psychose in discussie te gaan, vaak werkt dat averechts. Het is wel goed om te laten weten dat je het zelf anders ziet.

Boeken, organisaties en Internet

Boeken

  • Rigo van Meer. Leven met Schizofrenie.

  • J. Swinkels. Gek zijn is zo gek nog niet. Kosmos Utrecht/Antwerpen.

  • A. Wunderink. Schizofrenie, oorzaken gevolg en behandeling.

Organisaties

  • Anoiksis is een vereniging voor mensen met psychosegevoeligheid. Anoiksis faciliteert lotgenotencontact, doet aan voorlichting en belangenbehartiging. (088 7556368)

  • Ypsilon is een vereniging voor familieleden en naasten van mensen met een verhoogde kwetsbaarheid voor psychose. Ypsilon steunt, adviseert en vertegenwoordigt familieleden en naasten. (088 0002120)

  • Kenniscentrum Phrenos is de voortzetting van de Schizofreniestichting en het Kenniscentrum Rehabilitatie. Kenniscentrum Phrenos heeft tot doel het bevorderen van het herstel en de maatschappelijke participatie van mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen. Hiervoor wordt kennis over behandeling, herstel en participatie ontwikkeld en verspreid. (030 2931626)

  • Labyrinth In Perspectief zet zich in voor familie en vrienden van mensen met psychische en psychiatrische problemen. (0900 2546674)

Internet

Als je kinderen hebt

Wanneer een ouder psychisch ziek is, heeft elk gezinslid hier mee te maken. Kinderen merken dit altijd. Als ouders moeilijke tijden doormaken is dat voor kinderen vaak verwarrend en soms beangstigend. Ze hebben een eigen beleving van de ziekte en eigen vragen of zorgen. Ze vinden het lastig deze vragen te stellen. Ze willen de ouders hier niet mee belasten en blijven er dan mee rondlopen. Gevoelens van schuld en schaamte kunnen zowel bij kinderen als de ouders een gevolg zijn.

Daarom is het goed dat er met kinderen gepraat wordt zodat ze weten wat er aan de hand is. Als kinderen hun eigen verhaal kunnen vertellen, helpt dit enorm.

Mediant biedt in de thuissituatie gesprekken aan mensen die voor de eigen psychische problemen al hulp krijgen en thuiswonende kinderen hebben.